reforef.ru 1 2 3
М.Әуезовтің көркем әдебиеті, жастар тәрбиесі турасындағы ой -тұжырымдары


Кемел жазушының “ Ел боламын десең, бесігінді түзе” дсгон канатты сөзі бала тәрбиесі турасында темірказык іспетті акикаг.

“Ешбір өнерді күрғак тілек, бүйрык туғызбайды. Көрксм онердің міндеті - табиғатқа еліктеу емес, оның сырын ашу. Көркем өнер біздіц іімкі дүниемізге, жан жүйемізге эсер етіп, адамдык қалпымызды тәрбиолейді деп бала тәрбиесіндегі басты күрал көркем өнер екенін атап көрсетеді.

Мүхтар үлы үстазы Абайдын “Қашан бір бала білім - ғылымдм махаббатпен көксерлік болса, сонда ғана онын аты адам болады” деші нақыл сөзін әсте естен шығармай үнемі шығармашылық ізденістеріміц айнымас кредосы етіп отырғаны анык байқалады. Үлы суреткер Мүхіар Әуезовтің әр нақыл сөзі балаларға асыл тәрбиенін бағытын айкындам беретін өнер кыбыласы. Мәселен теріп көрсетер болсак, “Жауға жалыінкі, досыңа тарынба”, “Қыл өтпестей татулықты бір ашуға сатпайык”, "Қаіі істін болсын өнуіне үш түрлі шарт бар. Ең әуелі ниет керек, одан соп күш керек, одан соң тәртіп керек”, “Кей сездердің асыл шақпак таска шақкандай боп әсем сөйлем ішінде үшкындап, от төгіп түратып шаі ы болады”, “Кейбіреудің сөйлеген сөзі - жел ұшырып жаткан кикым- кураіГ, “Заман толқыны тарих тенізінің жағалауында көркем онердің баға жепкч меруерт - маржандарын калдырды”,”Халык пен халыкты, адам мси адамды тенестіретін нәрсе - білім”, “Күшіңе сенбе, адал ісіңе сен", ",Лр жазасы - бар жазадан ауыр жаза”, “Бөрінің артынан бөлтірік акылдм болғандыктан ермейді”, “Үлкен алдында жас карызы, ата алдында бан.і қарызы - әдеп пен сый”,”Әнге әуес, күйге күмар бала жаны сүлу, оміріс ғашык болып өседі” деген кағидадай ой мен тағылымға толы сөздері бала жанын біріншіден, ізгілікке тәрбиелесе, екіншіден, данышпан жазушыііі.іп бала тәрбиесі мен балалар әдебиетіне кояр биік талабын айкып межелейміз. Эр айткан сөзін екшеп, талғаммен айтатын жазушынын оіі пікірлері балалар әдебиетінін болашактағы өрістеу бағытын айкындауда жарык жүлдыз болатыны даусыз. Осы үлттык рухани мүра мен мачмүи диалектикасын терең түсіне білген Мүхтар Омарханүлы Әуезов бүкіп өмір бойы оны байытудын жолдарын карастырумен болды. Солардми бірі - тіл тазалығы, яғни тіл экологиясы мен аударма мәселесі.


Олай болса, казак халкы да өзінін сонау арғы дәуірлерден бермсм карай жасалып келген бай қазыналарын, мол мүрасын бүгінгі күішііі әдебиетімен, өнерімен, мәдениетімен, әсемідк әлемімен, пәлсапалык оіі кешу үрдісімен үластырғанда ғана, өзге үлттармен және үлысіармсп бірлесе отырып, жаңа заман мәдениетінде езінін колтанбасын калдмра алады.

Жалпы республикамыздын білімін, мәдениетін көтерудс, каіак әдебиетінін тарихын, казак жастарынын әр буыньіна арнап окулыктар меп оқу қүралдарын, курс бағдарламаларын жазу ісінде еліміздін мәдсппсі қайраткерлерімен бірге М. Әуезов те көп енбек сінірді. Ош.іц .’() жылдардағы макалаларының көпшілігі оку - ағарту бағытындағы такырыптарды қамтиды және бәрінің де негізгі түйіні қазіргі уакыттағы біздің халык мүктажы- оқу деген ойға саяды.

Ағартушы ғалымның сол тұстағы мақалаларының бәріне дерлік, бір -бірімен сабактасып жаткан ағарту, білім беру, мәдениет, өнер, ғылым мәселелері сөз болады. Біз оларды осынау дипломдық жұмысымызда түгел талдап жатуды максат етпейміз. Алайда, жазушынын балалар әдебиетіне косқан үлесі жете зерттелмей, әсіресе әдебиет сыншылары тарапынан бүларға тиісінше талдау жасалып, баға берісі әлі де толық қанды жүзеге асты деп батыл айта алмаймыз.

Мүхтар Әуезовтің ‘’Әдебиет хрестоматиясы”, "Жеткіншек”, ‘’Новый ауыл” оқулықтары мен “’Қазақ шаруа - жастар мектебіне арналған программа және түсінік хаттары”, сөз жок, тек Қазакстандағы педагогика саласын дамытуда ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамдык және жалпы гуманитарлык ғылымдар саласының дамуына косылған қомақты үлес. Өйткені, ол кезде казак мектептері үшін оқулык жасау - мәдени де, саясида мәні бар мемлекеттік іс еді.

Қазакстан мәдениетінін, оның ішінде ғылымның жаңа ғана аяк басып, түсауын кесер - кеспес кезеңінде Мүхтар Омарханүлының әдебиеттте түңғыш рет окулыктар жазып, бағдарламалар күрастыру ісіне ат салысуы аса күптарлык та сүйсінерлік іс, казак мәдениетінін тарихындағы үлкен жетістік пен зор табыс, коғамдык ғылымдардың даму казынасына косылған комакты үлес екендігі ғалым - үстаздың көзі тірісінде -ак өз бағасын алғаны баршаға аян.


М.О.Әуезовтің жалпы ағартушылык - педагогикалык

идеяларынын ішінде жас үрпакка үлттык тәрбие беру мәселесі көрнекті орын алады. Ол үлттык тәрбиені түтас, үнемі дамуда болатын, .күрделі және кайшылықты процесс есебінде көрсетеді. Көркем шығармаларына үлкен тәрбиелік мән түрғысынан караған үлы жазушы өз шығармашылығында жеке, ерекше және жалпының, түр мен мазмүннын, мән мен күбылыстын, мүмкіндік пен шындықтың, кажеттілік пен кездейсоктыктын диалектикасын терең де кең пайдаланған. Өйткені, диалектиканың осы категорияалрының бәрі де тәрбиеге, тәрбие процесіне тікелей катысты.

М. Әуезов шығармаларында, әсіресе, диалектиканың өлшем мен қатынас категориялары көп қолданылады, олар жазушы ой - киялымен үласып, накты түрде өз шешімін табатыны белігілі. Ал бұл шьгадык категорияларынсыз жалпы ағартушылық үрдіске катысты, онын ішінде тәрбиенін асыл тегі мен қасиеттері сез болуы мүмкін емес. Ойымыз дәлелді болуы үшін ‘’Абайжолы” эпопеясының мынадай жеке тарауларына коз жүгіртсек: олар‘’Қайтканда” , *’Қат- кабатта” ,”Шытырманда”, "Бел - белеете”, ”Өрде” , ‘’Қияда”, Кек жолында”, “Өкініште”, ‘’Қақтығыста”, ‘’Шайкаста”, ” Жүтта”, " Биікте” тағысын тағылар.

Осы аталған тараулардың барлығынын бойында тұнып тұрған сатира мен юмор белгілері аркылы жаман әдеттен жас ұрпақ санасын азат ету сынды асыл касиетке жетелейді. Кітаптын әр тараулары ғасырлар тұңғиығынан , әдет - ғүрыптан, әлеуметтік тіршіліктен хабар беріп қана коймайды, сонымен катар онда ұлылар үндестігі мен жарастығы, ел санасы мен таным дүниесі, әке мен бала, үлкен мен кіші, үрпактар жалғастығы, сезім мен сенім бір -бірімен түгел ерекше жарасым тауып қиюласа үндескендей эстетикалык эсер калдырады.

Жастар үшін шығармадағы тәлімдік, тәрбиелік мәні бар аса көңіл белуге сүранып түрған нәрсе - Абай мен Қүнанбай жолы. Ақын жолы: өнер мен шындық, білім мен даму үрдісі, болашак, халық пен туған жер қамы, ел намысы мен туған дәстүр, салт - сана үшін ымырасыз күрес жолы; Қүнанбай жолы акын үлды үлылыкка , парасаттылық биігіне, білімділік бағына жетелеуді асқақ мүрат түткан Мүхтар Омарханүлынын белгілі үстаз Спандияр Көбеевке, ірі оқымысты, тіл маманы Қүдайберген Жүбановка, үлы ғалым Қаныш Сәтпаевка , өнер шеберлері Күләш Байсейітова мен Қалихан Қуанышбаевка, талантты акын Әбділда Тәжібаевка, жыр алыбы Жамбыл Жабаевқа, жалпы соғыстан кейінгі қылтиып көріне бастаған мәдениет пен өнер, ғылым мен жазушылык энер саласындағы барлык қайраткерлерге арнап жазған, айтқан сөздері де, шуақты юморлык тілге каныккан сөздері эз алдына бір төбе. Бүл еңбектерінде ол жалпы республика мәдениет кайраткерлері мен үстаздардын саяси - әлеуметтік, рухани -имандылык бейнелерінің кіршіксіз таза, үлгі түтарлык болуы керектігіне кенінен токталады.


Халықтар арасындағы достық пен бірлік жаршысы болған Мүхтар Әуезов - кейінгі үрпактарға тәрбиелік мәні бар адамды сыйлау, белгілі түлғаларды, үлыларды ардақтауды мирасқа қалдырған үлы үстаз - жазушы. Ол осы ниетпен Шота Руставели мен А.С.Пушкин, М.Горкиймен А. Чехов туралы терен ойлы макалалар жазып, олардын үлгілі түстарын корсете білді.

Достык туралы жастарға Ш.Уалиханов пен Ф.М.Достоевскийді үлгі етпесе, халыктың үні ғасырлар үні есебінде Т.Г.Шевченко мен жамбыл туралы мәніне жеткізе отырып, терен ой тастады. Осылардын бәрін жазушы ермек үшін емес, кейінгі жастарға үлгі үшін жазғаны ақиқат. Үлағатты үстаздың жеке басының өзі бір үрпақты тәрбиелегенінен кейін О.Сүлейменов, Ә. Әлімжанов, Ш.айтматов және баскалалар туралы талай жазды да.

М.Әуезов халыктар достығын, үлтаралық катынастарды түрақтандыру үшін, негізг казак халкының мақсат - мүдесін корғауға, онымен есептесуге, мүдделерін үштастыруға шақырады. Осы жағдайды жастарға ескерте отырып, ол былай жазады: “Көп үлттылық, көп тілде сойлеу тарихи факты болып отырғанда біздін орыс тілді студенттер мен студенткалар өздері күнделікті катынас жасайтын үлттың тілін, оның мәдениетін білулері керек” , - дейді.

Бүл айтылғандар - М.Әуезов тағылымы мен өнегесінің бір қыры ғана екендігі акиқат. Өз халкын шын жүрегімен сүйе охырып, бүкіл адамзат мүдесін көздеу, адамзат болашағы жолында күресе отырып, өз халкының барша шығармашылык куатын мейлінше жарқыратып ашуға үш салу, өтпеліге емес,, ертеңгіге де, тіпті мәңгілікке кызыметке үмтылған мүраты биік жан.

Бүл тағылым бізді өз дәуіріміздін ерелі әлеуметтік - рухани ізденістерінің соңында калмай, аршындап басында жүруге, өз талантын да халыктын кайсар мақсаттарына жүмылдыруға шақырады. Қазіргі өтпелі кезенде үлттык мәдениет пен рухани үраны халкымыздың кажетіне жаратып, XXI ғасырға карай кадам баскан салауатты қазак халкының өркениет шынына жетеріне күмән жок. Сондыктан әуезовтанудың теориялык және методологиялық мәселелерін тереңірек зерттеу - бүкіл түрік әлемінін келелі міндеті.


Мүхтар Әуезовтін суреткерлік шеберлігі жайындағы сөз бүгінге дейін де, әсіресе, онын елеулі шығармасы ‘’Абай жолы” эпопеясы турасында болашакта айтыла берері де созсіз. ”Абай жолы” эпопеясы Абайдың казакка, ал казак үлтын бүкіл әлемге танытты деп айтсақ, артық емес. Романға Мүхатр Омарханүлынын зор шығармашылык дайындықпен келгендігі айтылып та, жазылып та жүр.

Қатардағы оқырман емес ‘’талғампаз талант иесі” Ғабит Мүсіерповтін өзі де осынау керемет шығарманы неше мәрте кайталай окыса да, әрдайым жана бір көркемдік, бұрын окығанда қырағы көздін өзіне де шалынбай калған терендік табатынын естелік етеді. ”Абай романы туралы” деген баска зерттеушілерге әдеби' шығарманы эстетикалық талдаудын үлгісі болған күнды макаласында эпопеяны жүрт талкысына салудын екі кезені: бірі жаңа шыккан кезі, екіншісі жүрт бойына сіңіп, әбден бағасын алып болғаннан соң шығарманың барлық жақсы қасиеттерін теренірек ашу тілегін атап көрсетеді. [Мүхтар Әуезов тағылымы Алматы 1987 5- бет]

М. Әуезовтін бүл ғаламат шығармасындағы көркем бейне, тип пен характер, олардын сомдалу, жасалу ерекшеліктері турасында әділ де асыл бағасын берген Ғ. Мүсіреповтін бүл макаласын ерекше деп танимыз.”Абай романында алынған адамдардың бейнесіне келсек, мүнда аты аталған адамнын өзін оқшаулап түратын ерекшелігі берілмей калған біреуі жок. Сүйіндік - жалтак, Байдалы - табанды, қарыс адам, Бөжей сыр бермес, Қаратай женген топтың касында...”,- деп әр образдың даралык келбетін тізбектеп жіктеген. Расында, Мүсірепов мыктап көрсеткендей, эпопеядағы неше жүздеген кейіпкерлер мен тұлғалардын кайсысы болмасын нағыз дараланған бейнелер.

Ел билігін колына алған аткамінерлердің түлғасы жоғарыда аталғандай, даралаынп көрсетілсе, кітаптағы жүзге тарта әйелдер бейнесі бір - біріне үксамайтын оқшаулығымен окырманын баурайды. Мәселен,