reforef.ru 1

Аєпаратты коммуникациялыє технологиялар№а кiрiспе.


ХХI-№асыр адамзатты» индустриялыє эрадан информациялыє эра№а јтуiмен ерекшеленедi. Осы№ан байланысты информацияны ала бiлу, оны ј»деу жёне кѕнделiктi iсте пайдалану дамуды» єажеттi шарты болып табылады. Жа»а информациялыє технологияларды» јте шапша» даму єарєыны- кiтапханаларды єажет техникамен жабдыєтау№а, жа»а информациялыє технологияларды енгiзуге алып келдi. Осы маєсатта кiтапханалар№а єойылатын басты талап-кiтапхана жЅмысын автоматтандыру болып табылады. Жа»а информациялыє технологияларды ме»геру јте кѕрделi iс. Негiзгi маєсат - кiтапханашылар№а компьютерлiк технологияларды» ерекшелiктерi мен мѕмкiндiктерiн игертiп, арнайы ба№дарламамен наєты жЅмыс iстеудi ѕйрету.

Кёзiргi заман№ы кiтапхана тёжiрибесiнде кiтапхананы автоматтандыруды» ма»ызы зор. Адамзат бiлiмiнi» єайнар кјзi болып есептелетiн кiтапхана-№ылыми-техникалыє дамуды» элементi болумен єатар, жалпы ал№анда мемлекет пен єо№ам дамуыны» сапалы кјрсеткiштерiнi» єЅрамдас бјлiгi болып саналады. Мамандарды» пiкiрiне сѕйенсек, кiтапхана iсiн аєпараттандыру, єо№амды аєпараттандыру пролемаларыны» жал№асы болып табылады.

Кiтапхана дамуыны» јткенiн тѕбiрiмен еске алар болсає, Ежелгi Вавилон, Египет, Рим, Грецияда кiтапхана ба№алы єЅндылыєтарды» саєтаушысы болды жёне сол кездегi кiтапханашылар алдына мына мiндеттердi єойды:


  1. Аєпараттарды єайда, єалай саєтау керек?

  2. Аєпараттармен оєырмандарды єалай єамтамасыз ету керек?

  3. Кiтапханашыларды» е»бегiн єалай же»iлдету керек?

  4. Оєырман№а єалай мiнсiз єызмет ету керек?


Осыны» бёрiн єорыта келе, кiтапхана жЅмысын автоматтандыру-јте ерте кезден-ає адамзат баласын заман№а сай

тол№андырып єана єоймай, мемлекет пен єо№ам алдына ѕлкен мiндет етiп єоя бiлген. Кѕннен кѕнге аєпарат а№ымдары толассыз јсiп жатєан мына заманда кiтапхана жЅмысын єолмен атєару єиындап, уаєыт тапшылы№ы сезiлiп, есептегiш техниканы єолдануды уаєытты» јзi кiтапхана iсiне алып келдi. БЅл процесс ХХ №асырды» 70-80 жылдары басталып, жалпы кјлемде таратылып отыр.


Автоматтандыруды толыє ма№ынасында Ѕ№у ѕшiн е» алдымен “информатика”, “информация” терминдерiнi» не екенiн тѕсiнiп алуымыз єажет.

Информатика-электронды есептегiш машиналары (ЭЕМ) арєылы информацияны жинау, саєтау, тѕрлендiру, жеткiзу жёне оны пайдалану за»дылыєтары мен тёсiлдерiн зерттейтiн №ылым.

Информатика-аєпаратты зерттеу, оны» єасиеттерiн бiлу, јлшеу жјнiндегi №ылым саласы бол№андыєтан, аєпаратты саєтауды», iздеудi» е» тиiмдi тѕрлерiн єарастырады.

Іазiргi кезде жа»а электронды машиналар кѕнбе-кѕн пайда болып, оларды» даму процесi ѕздiксiз №ылыми-техникалыє прогреске айналып отыр. Сонымен єатар информацияны ј»деу, жинау, беру тёсiлдерi кѕннен-кѕнге дамып, жа»арып келедi. Осы себептерге байланысты информатика жиi јзгерiске Ѕшырап, оєып ѕйрену кѕрделенiп барады. Информатиканы» негiзгi обьектiсi, я№ни оны» шикiзаты мен јнiмi-информация болып саналады. Осы информацияны ј»деудi» е» негiзгi єЅралы электронды есептеу машиналары болып табылады.

Информатика јте тез јркендеп, жыл сайын толыєтырылып отыратын №ылым саласы бол№андыєтан, дамудан кеш єалып єоймай, жа»а информациялыє технологияларды јз уаєытында пайдаланып игеруiмiз єажет.

Жа»а информациялыє технологиялар деп электронды есептегiш машиналар мен оларды» желiлерi–дербес компьютерлер кјмегi арєылы-информацияны дайындау, жинау, жеткiзу жёне ј»деу технологияларын айтады.

Сондай-ає жа»а информациялыє технологиялар дегенiмiз- электронды есептегiш машина жадында№ы саєтал№ан картотекада№ы, каталогтарда№ы, ёртѕрлi архивтердегi информацияларды жинаєтау№а, бiрiктiрiп саєтау№а, керектiлерiн жылдам iздеп табу№а болатын ёр тѕрлi мёлiметтер базасы мен информациялыє жѕйелер. Жа»а информациялыє технологияларды» жан-жаєтылы№ын дЅрыс тѕсiну ѕшiн “??????????” Ѕ№ымыны» мёнiн ашып алу єажет. Осы№ан орай єазiргi технология Ѕ№ымына - јндiрiске керектi жабдыєтар, мёлiметтер базасы, жобалау жабдыєтары, компьютерлiк техникалар кiредi. Компютердi» тарихына єысєаша тоєталып јтер болсає…


Компьютердi» даму тарихы 1951 жылы АІШ-ты» Халыє сана№ы бюросына УНИВАК-автоматты компьютерiн ёкелгеннен бастау алады.

Бiрiншi кезе»i, 1951-1958 жылдар: Мёлiметтi вакуумды трубкаларда, перфокарталарда, магниттi ленталарда саєтады.

Екiншi кезе»i, 1959-1964: Вакуумды трубкаларды» орнына транзисторлар машина кодыны» тiлiнде пайдаланылды.

¶шiншi кезе»i, 1965-1970: Жетiлдiрiлген интегралды микросхемалар єЅрастырылып, компьютердi» јндiрiске арнал№ан ша№ын тѕрлерi шы№арылды.

Тјртiншi кезе»i, 1971 жылдан-кёзiргi уаєытты єамтып жатыр. Микропроцессор жасалып, кѕрделенiп, дербес компьютерлер, калькуляторлар, банктерге арнал№ан программалар т.б. пайда болды. 1980 жылдан бастап АІШ-ты» IВМ фирмасы дербес компьютер шы№ару бойынша дѕниежѕзiлiк нарыєта жетекшi фирма болып саналады.

Бесiншi кезе», дёл єазiргi уаєыт пен болашаєты єамтиды, я№ни, бЅл дегенiмiз- жа»а технологиялар, нейрокомпьтерлер, квантты компьютерлер деген Ѕ№ым… Жалпы компьютер дегенiмiз не?

Компьютер деген не?
Аєпаратты автоматты тѕрде ј»деуге арнал№ан аєпараттыє жёне ба№дарламалыє єЅралдар кешенiн компьютер деп атайды. Аєпараттыє процестердi жѕзеге асыратын негiзгi єЅрал-компьютер. Бѕгiнгi кѕнi дербес компьютерлер (ДК) кјпшiлiк арасына ке» тарады. Бiр-ає адам жЅмыс iстеуге арнал№андыєтан Дербес компьютер деп аталады.

Компьютердi пайдалануды» е» ал№ашєы себебi, жЅмыс јнiмдiлiгiн арттыру болып табылады. Егер компьютердi есеп-єисап жасау, мёлiметтедi ј»деу, єЅжаттарды єа№аз№а басып алу iстерiне пйдаланса»ыз, сiз бiр са№атта кјптеген жЅмыс жасай аласыз. Мысалы, машинкада мётiн басатын е» шебер адам минутына 60-80 сјз,6-8 жол басса, компьютер 1200 жол басады, демек, 1 компьютер 200 адамды алмастыра алады деген сјз.

Компьютердi пайдалануда№ы екiншi себеп, мёлiметтердi ѕлкен жылдамдыєпен ј»деу болып табылады. Дайынды№ы мол маман минутына 250 сјз оєыса, компьютер 1000000 млн. сјз оєи алады.

Компьютердi пайдалануда№ы ѕшiншi себеп, оларды» дёлдiгi мен Ѕєыптылы№ында жатыр. Егер компьютерге наєты мёлiмет берiп, оларды ј»деудi» дЅрыс жолын кјрсетсек, ол ёрєашан єатесiз дЅрыс нётиже бередi. Компьютер ешєашан єателеспейдi., єатенi» себебi мёлiметтердi» дЅрыс берiлмеуiнде болады.


°ркiм јз жЅмысында компьютердi пайдалану ѕшiн компьютерлiк сауаттылыє керек. Компьютерлiк сауаттылыє деп электронды машинаны пайдаланып, оєу, жазу, есептеу, сурет салу, информация iздеу жолдарын ме»герудi айтады. Ол ѕшiн компьютердi» негiзгi мѕмкiндiктерiн бiлуiмiз керек, компьютердi» јзiн оєып ѕйренуiмiз керек.

Компьютердi» аппараттыє жабдыєтары.

Компьютердi» негiзгi аппараттыє жабдыєтары: орталыє процессор, енгiзу єЅрыл№ылары, есте саєтау єЅрыл№ылары, шы№ару єЅрыл№ылары.

Орталыє процессор барлыє есептеу мен информацияны ј»деу iстерiн орындайды.

Енгiзу єЅрыл№ысы информацияны компьютерге енгiзу єызметiн атєарады.

Есте саєтау єЅрыл№ысы программаларды, мёлiметтердi жёне жЅмыс нётижелерiн саєтайды.

Шы№ару єЅрыл№ысы компьютердi» жЅмыс нётижесiн шы№арады.

Компьютердi» єЅрылысы.
Компьютердi» негiзгi бјлiктерi: жѕйелiк блок, монитор немесе дисплей, перне таєта, принтер, тышєан, сканер, СD-ROM, модем.

Жѕйелiк блокєа компьютердi» негiзгi єЅрыл№ылары жинаєтал№ан, олар деректердi ј»деудi, электр тогыны» єосылуын, єосымша єЅрыл№ыларды єосуды єамтамасыз етедi. Жѕйелi блокты» алды»№ы таєтасында: компьютердi єосу/јшiру батырмасы, дискжетек, компакт-дискiден оєитын CD-ROM орналастырыл№ан. Жѕйелi блокты» iшiнде: процессор, єоректендiру блогы, жедел жады орналасєан.

Процессор-компьютердi» е» басты бјлiгi. Ол-компьютердi» миы.,бѕкiл компьютердi» жЅмысын басєарады жёне ба№дарламаларда№ы барлыє командаларды орындайды.

Жедел жад - бЅл компьютердi» iшкi жады, ол єажет аппараттарды јзiне жылдам жазу№а жёне одан оєуына мѕмкiндiк бередi.

Монитор немесе дисплей - компьютердi» экранына аєпаратты шы№аратын єЅрыл№ы. Дисплей электронды-сёулелiк тѕтiкшеден, єоректендiру блогынан жёне сёуленi басєарушы электрондыє блоктан тЅрады.

Іатєыл диск орнынан алынбайтын, ауа кiрмейтiн жабыє корпусєа салынып, жѕйелiк блокта орналасады. Ол екi жа№ына да мёлiмет жазылатын бiр дестеге бiрiктiрiлген бiрнеше дискiлерден тЅрады, јте кјп мёлiмет сияды., мёлiмет сиымдылы№ы-600 Мб-єа дейiн болады.


Иiлгiш диск- бiр компьютерден екiншi компьютерге мёлiмет алмастыру ѕшiн, ёзiр жЅмысєа єажет емес информацияны саєтап єою ѕшiн, єатєыл дискiдегi мёлiметтердi» кјшiрмесiн алу ѕшiн керек. Иiлгiш диск- табаєша пiшiндi, бетiне єабыршыє тѕрiнде магниттi єоспа жа№ыл№ан иiлгiш диск. Дискеттi» негiзгi параметрi-оны» диаметрi, єазiргi шы№арылатын дискеттер ѕшiн бiр №ана стандарт бар-ол диаметрi 3,5 дюймдiк дискеттер. Мёлiмет жазу не оєу ѕшiн дискет жѕйелiк блокта№ы дисковод Ѕясына салынады.

CD-ROM компакт дискiлерде кјлемi јте ѕлкен программалар жазылады, јте сапалы фотосуреттер, фильмдер, бейнеклиптер, ойындар,энциклопедиялар жазылады.

Принтер- аєпараттарды єа№аз№а басып шы№аратын єЅрыл№ы. Ол дисплейге не шы№арылса, соны» бёрiн єа№аз№а басып шы№ару№а мѕмкiндiк бередi. Принтер арєылы мётiндiк, кестелiк, графикалыє аєпараттарды шы№ару№а болады.

Принтердi» ѕш тѕрi болады: матрицалыє, сия бѕрiккiш жёне лазерлiк.

Матрицалыє (инелi) принтер басу сапасы жёне кострукциясы бойынша е» єарапайым принтер. ЖЅмыс кезiнде принтердi» єа№аз бойы жылжып келе жатєан инелерi арєылы єа№аз бетiне iз єалдырады.

Сия бѕрiккiш (струйный) принтерлерде єа№азда№ы бейне арнайы сия тамшыларын бѕрку арєылы шы№арылады, жо№ары сапалы єа№аз тѕрлерiн жёне сияны керек етедi.

Лазерлiк принтерлердi» басу сапасы мен жылдамды№ы јте жо№ары. °рiп бейнелерi электр јрiсiнi» ёсерiнен лазерлiк сёулелермен жѕргiзiледi.

”Мышь”- тышєан тёрiздi єол тетiк, пернемен бiрге компьютердi басєару№а арнал№ан єЅрыл№ы. БЅл стол бетiмен жылдам жылжи алатын, белгiлi бiр ёрекеттi батырмасын баып орындайтын єолмен басєарылатын кiшкене тетiк.

Сканер (iзкескiш) - єа№аз№а жазыл№ан мёлiметтi» кез-келген тѕрiн оптикалыє негiзге сѕйене отырып компьютерге жылдам енгiзе алатын єЅрыл№ы.

Компьютердi» пернетаєтасы.

Пернетаєта- компьютерге мёлiмет енгiзуге арнал№ан єЅрыл№ы. Ол ёрiптi» жёне цифр пернелерiнi» кјмегiмен компьютерге кез келген аєпаратты беруге мѕмкiндiк жасайды. Іазiргi компьютерлердi» пернетаєтасында 101-102 перне болады.


Пернелер бiрнеше блокєа бјлiнедi:

Символдыє пернелер, олар пернетаєтаны» ортасына орналасєан. Ол пернетаєтаны» негзгi бјлiгi болып табылады. БЅл пернелердi» кјмегiмен кез келген алфавиттi-цифрлыє аєпаратты енгiзуге болады. Пернетаєтаны» бЅл бјлiгi латын, орыс, єазає ёрiптерiнен, цифрлардан, тыныс белгiлерiнен тЅрады.

Функционалды пернелер, бЅлар символдыє пернелердi» ѕстiнде орналасєан. Олар латынны» ±1-±12 ёрпiмен белгiленген. Функционалды пернелер компьютердi» кѕрделi операцияларын тез орындау ѕшiн єолданылады. Ба№дарламалар№а єарай ёр тѕрлi мiндеттер атєарады.

Цифрлыє пернелер, олар 10 пернеден тЅрады. Пернетаєтада о» жаєта орналасєан. БЅларды» кјмегiмен цифрларды енгiзедi. Компьютер iске єосыл№ан со»,цифрлыє пернелер iске єосылуы ѕшiн о» жаєта орналасєан “Num Lock” пернесiн басу керек.

?????? – сiлтеме белгi, жыпылыєтап тЅратын тiк сызыєша тёрiздi енгiзiлетiн символды» орнын кјрсетiп тЅратын та»ба.

? ? ? ? - ба№ыттауыш тiлсызыє пернелер курсорды кјрсетiлген ба№ытта бiр орын№а жылжыту;

Homeкурсорды жолды» басына жылжыту;

End – курсорды жолы» ая№ына жылжыту;

PgUp – курсорды мётiн бойынша бiр бет жо№ары кјтеру;

PgDn – курсорды мётiн бойынша бiр бет тјмен тѕсiру;

Backspace - єате енгiзiлген символды сол№а єарай јшiру;

Delete - єате енгiзiлген символды о»№а єарай јшiру;

Enter – енгiзу пернесi, е» басты перне, кез келген команданы» енгiзiлiп бiткенiн кјрсетедi.;

Insert – мётiндi тѕзетуге арнал№ан;

Tab – курсорды кјршi терезеге, таблица№а жылжыту;

Esc – жа»а енгiзiлген єалыптан, ал№ашєы єалыпєа кјшу;

Бос орын (пробел) – символдарды бiр-бiрiнен ажыратып жазу ѕшiн єолданылады.


Компьютердi iске єосу жёне јшiру.

Компьютердi iске єосу ѕшiн мынадай ёрекеттердi орындау єажет:


  1. Компьютерге жал№анып тЅр№ан єЅрыл№ыларды- принтер, сканер, т.б. ток кјзiне єосу керек.

  2. Жѕйе блогын iске єосу керек

  3. Мониторды iске єосу керек.

БЅл iс-ёрекеттерден кейiн экран№а компьютердi ал№ашєы жѕктеу жёне єЅрыл№ыларды тексеру жѕрiп жатєаны жайлы мёлiметтер шы№ады. Операциялыє жѕйе жѕктелген со», компьютер жЅмыс iстеуге дайын кѕйге енедi.

ЖЅмыс iстеп бол№ан со», компьютердi јшiру ѕшiн:

  1. А№ымда тЅр№ан программалар жЅмысын до№ару керек;

  2. Компьютерге жал№анып тЅр№ан єЅрыл№ыларды јшiру керек;

  3. Мониторды јшiру керек;

  4. Жѕйелiк блокты јшiру керек.

Есте саєта»ыздар! Компьютердi iске єосєаннан кейiн оны јшiру ѕшiн, немесе јшiргеннен со», оны єайта iске єосу ѕшiн кем дегенде 1 минут уаєыт јтуi тиiс.

Автоматтандырыл№ан кiтапхана жѕйесi. Республикалыє №ылыми-педагогикалыє кiтапханасыны» “Библиотека-4.02” кiтапханалыє ба№дарламасын ендiру тёжiрибесi.
Кiтапхана жЅмысын автоматтандыруды» негiзгi маєсаты- кiтапхана єызметiн жетiлдiрiп, кез-келген ашыє аєпарат ке»iстiгiнде аєпарат тѕрлерiн еркiн пайдаланып, аєпарат жёне кiтапхана-библиография єызметiн ке»ейту.

Отандыє жёне шетелдiк автоматтандырыл№ан кiтапханалыє-хабарлама жѕйесiнi» iшiнде MARC жѕйесi тёжiрибеде ке»iнен єолданылып келедi жёне бiлiм саласы кiтапханаларында јзiн-јзi аєта№ан е» єолайлы ба№дарлама болып саналады.

Дѕние жѕзiндегi библиографиялыє аєпаратты» басым бјлiгi MARC форматын єолданады. MARC форматы арєылы библиографиялыє аєпаратты мёшине оєитын кјздерге, магнит таспаларына, дискiлерге, лазер дискiлерiне жазады.

MARC форматы ал№аш 1960 жылдары АІШ конгресi кiтапханасында ёзiрленiп, каталог карточкаларын автоматтандыру№а арналды, сонымен єатар MARC жѕйесi ёлемнi» е» iрi кiтапханаларында єолданылып келедi жёне жыл јткен сайын жасарып, жа»арып, толыєтырылып, ј»делiп мына ѕлгiлерi шыєты:

US MARC – АІШ форматы;


UK MARC - µлыбритания форматы;

UNI MARC – Халыєаралыє формат т.б.
MARC жѕйесiн негiзге ала отырып, Іазаєстан кiтапханалары тёжiрибесiнде єолданылып жѕрген ба№дарлама жѕйелерiне єысєаша тѕсiнiктеме берер болсає:

РАБИС-Іазаєстан Республикалыє µлттыє кiтапханасыны» компьютерлер орталы№ы єЅрастыр№ан автоматтандырыл№ан кiтапхана жѕйесiндегi ба№дарлама. БЅл ба№дарламаны» атєаратын негiзгi маєсаты -Іазаєстан кјлемiндегi кiтапханалар жѕйесiндегi єызмет кјрсету саласын автоматтандыруды» нётижесiнде, библиографиялыє документтер, мёлiметтер, аєпараттар а№ынын халыєаралыє MARC форматы арєылы электронды жѕйеге енгiзу болып табылады.

ИРБИС-Республикалыє №ылыми-техникалыє кiтапхана єолданып отыр№ан ба№дарлама. БЅл ба№дарламаны» авторы- Ресей Мемлекеттiк кјпшiлiк №ылыми-техникалыє кiтапханасы.

MARC - автоматтандырыл№ан аєпараттыє - кiтапханалыє жѕйе. Авторы “Информ-система” №ылыми-јндiрiстiк бiрлестiгi.

Москва мемлекеттiк университетiнi» №ылыми кiтапханасы “Библиотека 4.02 ба№дарламасын талдап жасап шы№арды.
Библиотека 4.02” ба№дарламасы.
Ба№дарламаны» ал№ашєы нЅсєасы 1990 жылы басталып, жылдан-жыл№а јзгерiп, ј»делiп, толыєтырылып келедi. БЅл ба№дарлама №ылыми кiтапханаларды» арасында автоматтандыру жѕйесiнде ѕлкен беделге йе болып отыр. Бѕгiнгi кѕнге дейiн Ресей, Украина, Белорусь, Тёжiкстан, Грузия, Армения, ґзбекстан, Іазаєстан т.б. мемлекеттердi» бiлiм жѕйесiнi» 246 кiтапханалары осы ба№дарлама бойынша жЅмыс iстейдi, оны» iшiнде 12 кiтапхана Іазаєстан бiлiм жѕйесiнi» кiтапханалары.

Республикалыє №ылыми-педагогикалыє кiтапхана осы “Библиотека–4.02” автоматтандырыл№ан ба№дарламасын басшылыєєа алып, осы жѕйе бойынша жЅмыс iстейдi.
Ба№дарламаны» атєаратын негiзгi функциясы:


  • Документтердi» библиографиялыє жёне сараптамалыє ј»делуiнi» барлыє тѕрлерiн халыєаралыє MARC форматы арєылы шы№ару;
  • Басылымдарды» редакциялануын;


  • Библиографиялыє мёлiметтердi» єайталануын тексеру;

  • Хабарларды автоматты тѕрде єалпына келтiру жёне тестiлеу;

  • Библиографиялыє мёлiметтердi халыєаралыє USMARC стандартына шы№ару;

  • ХабарлардыUNIMARC, ISIS, USMARC форматтары арєылы электронды каталогєа енгiзу;

  • Хабарларды автоматтыє жѕйе бойынша iздеу;

  • Электронды каталогтан документтердi- аты, фамилиясы, пёндiк рубрикасы, тѕйiндi сјздерi, индексi т.б. элементтерi бойынша iздеу;

  • Каталогтыє карточкаларды ГОСТ 7.1-84 мемлекеттiк стандартына сёйкес экранда суреттеу;

  • Каталогтыє карточкаларды, кiтап формулярын, оєырман талабын басып шы№ару;

  • Документтердi» јзге тѕрлерiн єЅру жёне басып шы№ару;

  • Компьютердi» бiрнеше торабында№ы мёлiмет базаларын бiр мезгiлде пайдалану жѕйесiн орнату мѕмкiндiгi.


Кiтапхана жЅмысын автоматтандыру јте кѕрделi жёне жауапты жЅмыс бол№андыєтан, автоматтандыруды» негiзгi жЅмыс ба№ыттарын саралай отырып, ба№дарлама жѕйесiн јте тере» оєып бiлiп, ме»геру керек.
Библиотека 4.02” жѕйесiн дербес компьютерге орнату.
“Библиотека 4.02” жѕйесiн жеке компьютерге жёне жергiлiктi торапта№ы бiрнеше дербес компьютерлерге орнатады. Жѕйенi орнату ѕшiн IBM AT/PC-2 дербес компьютерi, MS DOC операциялыє жѕйесi болуы мiндеттi. Компьютердi» тЅраєты жады-4 МБ; єатты дискiсi- 40МБ; дискi ке»iстiгi-16МБ болуы шарт. Жѕйенi екi вариантта компьютердi» дисководына енгiзу арєылы орнатады.

1.CD-ROM – дискiден,

2. Дискеттен.

Жѕйе орна№аннан кейiн, ба№дарламаны толыє ме»герiп, кiтапханалыє процестердi iс жѕзiне асыру ѕшiн, компьютердi» жЅмыс столында№ы NORTON COMMANDER ярлыгын екi рет шертiп, ба№дарлама процесi экран№а келген со» Alt+F1 пернелерiн єатар шертiп, дискiлер шаєырылады. Ба№дарлама I дискiсiне орналасєандыєтан, сол ба№ыттауыш ? перне арєылы курсорды I дискiсiне ёкелiп, Enter пернесiн басу арєылы ба№дарламаны» ???? iс-ёрекет???i орындалады:

EC-kaziqu com-kazprn-ec4user-RDR WRT-ec4e bat

Осы ёрекеттердi орындау арєылы ба№дарлама экран бетiне пайда болып, жЅмыс басталады.

Библиотека-4.02”ба№дарламасыны» негiзгi жѕйесi.
Ба№дарлама жѕйесi негiзгi 4 терезеден тЅрады:
Каталог- енгiзу, тѕзету,кјшiру, јшiру, документтердi єЅру;

Iздеу- мёлiметтердi iздеу;

СЅрау салу- iздеу жЅмысыны» нётижесi;

Кјрсету- кјру,єЅру, тѕзету, кёртiшке басу.
Каталог терезесi - Терезеде каталогты» аты (Книги), каталогта№ы жазбалар, 1-ден со»№ы жазба№а дейiнгi мёлiмет, а№ымда№ы жазбаны» номерi орналасады. Осы терезе библиографиялыє жазбаны» ал№ашєы номерi мен со»№ы номерiн, каталогты» басы мен со»ын, режимдердi» барлыє тѕрлерiне кјшу жЅмыстарын атєарады.
Iздеу терезесi – Терезеде ЭК кiргiзiлген библиографиялыє жазбаларды» iздеу тiзiмi берiлген: басылым авторы, аты, тѕйiндi сјзi, ББК индексi т.б.
СЅрау салу терезесi- Терезеде мёлiметтердi iздеу жЅмысыны» нётижесi, я№ни, а№ымда№ы сЅрау номерi, iрiктелiп алын№ан мёлiмет саны кјрсетiледi.
Кјру мёлiметi терезесi – Терезеде мёлiметтер туралы жазбалар, я№ни, каталог карточкалары, оєырман талабы, кiтап формуляры т.б. кјрсетiледi. Осы терезеден мёлiметтi басып шы№арады, саєтайды жёне тѕзету енгiзедi.
Книги” каталогына басылымдарды енгiзу.

“Книги” каталогына жа»а басылымды кiргiзу ѕшiн мына терезелер пайдаланылады: Каталог, Запрос, Область просмотра. Ол ѕшiн ±3 пернесiн басып, Библиографиялыє мёлiметтер жѕйесiн шаєырамыз. Жѕйе тиiстi мёлiметтi экран№а ёкеледi де пароль сЅрайды. Ба№дарлама паролi 1958 цифрын терiп, ентер пернесiн басєанда библиографиялыє сипаттаманы» мёлiметтерi келедi. Бiрiншi ба№ана№а мёлiмет кiргiзу ѕшiн мына пернелердi єолданамыз: PgUp, PgDn, Enter. Егер мёлiмет бiрнеше рет керек болса ±2 пернесiн басамыз. Мёлiмет жазу кезiнде тѕсiнiксiз нёрсе болса, кјмекке ±1 пернесiн басып, шаєырамыз. БЅл перне тѕсiнiктеме беру ѕшiн шаєырылады. Мёлiметтердi толыє жазып бiткен со», мёлiметтi электронды каталогта саєтау ѕшiн ±10 пернесiн басамыз., экран№а мына сјздер шы№ады. ґзгерiстi каталогєа жазу керек пе? Иё немесе Жоє. Егер Иё сјзiн та»даса»ыз электронды каталогєа жаз№ан мёлiмет тѕгел саєталынады. , егер Жоє сјзiн та»даса»ыз, жазба саєталынбайды. Электронды каталогта№ы басылымдардан єате жазыл№ан мёлiметтердi тѕзету ѕшiн, ±4 редактор пернесiн басып, мёлiметке єайта кiрiп, єатенi тѕзеп бол№ан со» єайтадан ±4 редактор пернесiн бау арєылы шы№амыз.

Каталогта№ы жазбаларды параєтау.
Каталог терезесiне курсорды орналастырамыз. PgUp пернесiн басу арєылы келесi жазбаларды параєтаймыз, PgDn пернесiн басу арєылы алды»№ы жазбаларды параєтаймыз. Home пернесiн басу арєылы электронды каталогєа тѕскен ал№ашєы жазбаны кјремiз. End пернесiн басу арєылы со»№ы жазбаны кјремiз.
Каталогта№ы жазбаларды јшiру.
ґшiру жЅмысы тек каталог терезесi арєылы жѕргiзiледi. ±8 пернесiн басып, 1958 паролiн жазып, Ентер пернесiн басамыз. Экран№а “Удалить запись”,”Да”,”Нет” деген сјздер шы№ады. “Да” сјзiн басып жазбаны јшiремiз.
Мёлiметтердi басып шы№ару.
Кјптеген мёлiметтердi, жа»а басылымдарды, кiтаптарды электронды каталогєа кiргiзiп бол№ан со», басып шы№ару керек болады. Ол ѕшiн ±9 пернесiн басып “Печать” режимiне кiремiз де ентер пернесiн басамыз. Алдын-ала принтердi басып шы№ару№а дайындаймыз, єа№азды принтердi» єажет жерiне саламыз.
Мёлiметтердi iздеу.
Бiрнеше уаєыт јткен со», электронды каталог жѕйесiнде кјптеген библиографиялыє жазбалар єоймасы пайда болады. Iздеу жЅмысы ±7 пернесiн басу арєылы экран№а келедi. Iздеу терезесiнде элементтер тiзбегi орналасєан. Керектi элементтi басып iздеу жЅмысы жѕргiзiледi.
Ба№дарлама жѕйесiндегi Электронды каталогтар:
Электронды каталог дегенiмiз- белгiлi уаєыт режимiнде жЅмыс iстейтiн, кiтапхана жЅмысына жёне оєырмандар№а арнал№ан электронды мёшине оєитын кiтапхана каталогы.

Ба№дарлама жѕйесiнi» негiзiн басшылыєєа ала отырып, мына каталогтар єЅрылды: Книги, Статьи, Комплектование, Периодика, Подписка, Читатели, Образование в мире, Іазаєстанда№ы бiлiм саласы, Образование РК-рус., Диссертации, Ретрокаталог, Нормативные документы РК, Труды. Барлы№ы – 13 каталог.

°рбiр каталогты» јзiнi» жеке аты, файл конфигурациясы, iздеу кестелерi, мёлiмет жазатын полялары, библиографиялыє мёлiметтерi, документтер файлы болады.
Документтердi єЅру.

°дебиеттер тiзiмiн єЅру. Каталог терезесiнен ±6 пернесiн басып, документ режимiн шаєырамыз. Экранда документтер тiзiмi пайда болады. “Список литературы” элементiне кiрiп, ентер пернесiн басамыз да, документ параметрiн орнатамыз, содан со» ±4 пернесiн басып, документтi саєтаймыз. Экранда документтi» єЅрылып жатєаны туралы индикация белгi бередi де, документ пайда болады.

Жа»а тѕскен ёдебиеттер бюллетенi. Каталог терезесiнен ±6 пернесiн басып, документ режимiн шаєырамыз. “Бюллетень” элементiне кiрiп, ентер пернесiн басамыз да, документ параметрiн орнатамыз, содан со» ±4 пернесiн басып документтi саєтаймыз. Экранда документтi» єЅрылып жатєаны туралы индикация белгi бередi де, документ пайда болады.
Мѕлiк кiтабын єЅру. (Инвентарная книга). Каталог терезесiнен ±6 пернесiн басып, документ режимiн шаєырамыз. “Инвентарная книга” деген элементтi ентер пернесi арєылы басып,мѕлiк кiтабын єЅру ѕшiн мына жазбаларды толтырамыз: Датаны, жинає кiтабында№ы номердi, бет номерiн, инвентарь номерiн, содан со», ентер пернесiн басып, дайын документтi экран№а ёкелемiз, егер басып шы№ару єажет болса, принтердi єа№аз салып дайындап, ±9 пернесiнi» кјмегiмен, принтерден шы№арамыз.
Мерзiмдi басылымдар каталогыны» єЅжаттарын єЅру. Каталог терезесiнен ±9 пернесiн басып, каталог тiзiмдерi шаєырылады. Тiзiмнi» iшiнен “Подписка” каталогын “ентер” пернесiн басу арєылы экран№а шаєырамыз, сонан со» ±6 пернесiн басып, документ режимiн шаєырып, керектi документтi та»даймыз.

Оєырмандармен жЅмыс.
Оєырмандарды “Читатели” каталогына жазу. Каталог терезесiнен ±9 пернесiн басып,Каталог тiзiмдерiн шаєырамыз да, курсорды “Читатели” каталогына апарып, ентер пернесiн басамыз. Экран№а “Читатели” каталогы келедi, каталогєа оєырмандарды тiркеу ѕшiн ±3 пернесiн басып, оєырмандарды тiркеу ѕшiн керектi жазбаларды толтырамыз, жазбаны тѕп нЅсєада саєтау ѕшiн ±10 пернесiн басып саєтаймыз.

Оєырман№а кiтап беру. “Книги” каталогынан ±7 пернесiн басып, “Поиск” терезесiндегi “код экземпляр” элементiн басып, кiтапты» кодын жазамыз да, Alt+F3 пернелерiн басып оєырман тiзiмiн шаєырамыз да, керектi оєырман№а ±3 пернесiн басып, кiтапты беремiз.

Оєырманнан кiтапты алу. “Книги” каталогынан јткiзетiн кiтапты iздеп тауып, Alt+F4 пернесiн басып, оєырманды шаєырамыз да, ±8 пернесiн басып, экран№а кiтапты ёкелемiз де, ентер пернесiн басып, кiтапты оєырманнан јткiзiп аламыз.